پرتو همين مطلبى كه پروكوپيوس نوشته مىتوان براى آن توجيهى يافت . خبر اين است كه انوشروان پس از غلبه بر روم و فتح انطاكيه و هرقله و اسكندريه به سوى خزر شتافت و آن‌ها را هم به سزاى اعمالشان رسانيد و سپس به عدن رفت و در آنجا در قسمتى از دريا كه ميان دو كوه و سمت حبشه قرار داشت با كشتى بزرگ و سنگ خارا و ستون‌هاى آهنين و زنجيرها سدى بساخت و سران و بزرگان آن‌ها را به قتل رسانيد و به مدائن بازگشت « 1 » . اين تقارن در ذكر جنگ روم و سپس گوشمالى دادن به خزران كه در اين جنگ از متحدان روم بوده‌اند و خبر عزيمت انوشروان به عدن و ساختن سدى در آنجا و تنبيه آن‌هايى را كه در آنجا غايله‌اى ساز كرده و به قتل و غارت و ويرانى دست زده بوده‌اند ، اين مطلب را به خاطر مىآورد كه اين هرسه واقعه از يك منبع سرچشمه مىگرفته‌اند ، بدين معنى كه حبشيان هم كه متحد روميان بوده‌اند ، در همان هنگامى كه ژوستى نين به ايران حمله برده ، به تحريك وى به عدن كه مركز تجارت ايران در اين چهارراه دريايى بوده حمله كرده و زيان‌هايى به بار آورده بودند . شايد وصفى هم كه مقدسى در قرن چهارم هجرى از استحكامات بندر عدن به منظور جلوگيرى از مهاجمان و غارتگران كرده است و از دروازه‌هاى آهنين آن سخن گفته مربوط به همين سد يا بقاياى آن باشد كه تا زمان او هنوز پابرجا مانده بوده « 2 » . غرض از اين تفصيل در ذكر دريانوردى و بازرگانى درياى حجاز از دوران قديم تا قرن‌هاى نخستين اسلامى كه ناخواسته اندكى هم به دراز كشيد و شايد هم لازم مىبود ، بيان اين نكته است كه كلمهء اشتيام پيش از آن‌كه در شعر بحترى يا نوشته‌هاى قديم عربى به كار رود ملاحان درياى حجاز آن را به كار مىبرده‌اند ، و از همين راه هم به زبان فصيح عربى راه يافته ، اين صحيح نيست كه اين كلمه در عصر عباسى اول يعنى كم‌وبيش در همان عصر بحترى معرّب شده ، چنان‌كه آقاى عبد الله العلايلى در « المرجع » ذكر كرده ، زيرا بحترى و ديگر مؤلفان قديم كه نام آن‌ها گذشت آن را همچون يك كلمهء قديمى جا افتاده و

--> ( 1 ) . طبرى ، 1 / 898 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ، ص 85 .